เรือนกงสุลอังกฤษริมแม่น้ำปิงเปิดใช้ในปี 1921 ยกฐานสูงจากพื้นราวหนึ่งเมตรเพื่อหนีน้ำหลาก มีระเบียงกว้างวิ่งรอบทั้งชั้นบนและชั้นล่าง และในห้องอาหารเคยมีพัดชักแบบ punkah แขวนอยู่ ที่ดินผืนนี้ราว 7 ไร่ พระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ พระราชทานให้รัฐบาลอังกฤษเมื่อปี 1884
ปีนั้นยังไม่มีเครื่องปรับอากาศให้ใช้ คนที่สร้างอาคารหลังนี้จึงต้องแก้เรื่องความร้อนด้วยรูปทรงของอาคารอย่างเดียว
ทุกวันนี้เรือนหลังเดิมยังยืนอยู่กลางที่ดินผืนเดียวกัน เป็นแกนของ Anantara Chiang Mai Resort ที่ Kerry Hill Architects ออกแบบส่วนต่อขยายและเปิดในปี 2005 อาคารพักหลังใหม่วางเป็นอาคารเตี้ยโอบสวนคอร์ตยาร์ด ห้อง Deluxe 50 ตารางเมตร ห้องสวีท 105 ตารางเมตร สระว่ายน้ำยาว 34 เมตรหันหน้าลงแม่น้ำ ทางเดินภายนอกกรุด้วยเสาไม้เรียงจรดฝ้า แสงลอดผ่านช่องระหว่างเสาเข้ามาเป็นริ้ว
ของเก่ากับของใหม่บนที่ดินเดียวกัน แก้โจทย์เดียวกันด้วยวิธีเดียวกัน
ทำไมผนังทึบถึงแพ้ระแนง
ความร้อนเข้าบ้านเขตร้อนได้สองทางหลัก คือแผ่ผ่านผนังกับกระจกที่โดนแดด กับสะสมอยู่ในอากาศนิ่งที่ไม่มีทางออก
ผนังทึบกับม่านหนากันทางแรกได้ แล้วปิดทางที่สองไปพร้อมกัน ห้องเลยเย็นลงชั่วโมงแรกแล้วอบขึ้นเรื่อยหลังจากนั้น จนต้องพึ่งเครื่องปรับอากาศไปตลอด
ระแนงทำงานคนละแบบ มันบังลำแสงตรงที่แผดเผา แล้วปล่อยให้อากาศไหลผ่านช่องว่างระหว่างซี่ ลมพัดเอาความร้อนที่สะสมออกไปได้ตลอดวัน เงาที่ตกลงมาเป็นริ้วยังบอกเวลาให้ในตัว บ่ายสามริ้วเอียงแบบหนึ่ง ห้าโมงเย็นเอียงอีกแบบ
จุดที่หลายบ้านพลาดคือติดของกันแดดไว้ข้างใน มู่ลี่ในห้อง ฟิล์มติดกระจก ม่านทึบ ของพวกนี้ช่วยได้ แต่ความร้อนผ่านกระจกเข้ามาแล้วก่อนจะโดนสกัด แผงบังแดดที่อยู่นอกอาคารทำงานได้ดีกว่าเสมอ เพราะมันหยุดความร้อนตั้งแต่ก่อนถึงผิวอาคาร
ยกพื้น ระเบียง และของที่ทำหน้าที่สองอย่าง
เรือนหลังปี 1921 ไม่ได้ยกฐานสูงเพื่อความสวย น้ำปิงหลากทุกปี แต่การยกพื้นได้ผลพลอยได้มาด้วย คืออากาศไหลใต้ท้องเรือน พื้นจึงไม่อมความร้อนจากดิน
ระเบียงรอบอาคารก็ทำงานสองชั้นเหมือนกัน เป็นที่นั่งรับลมแม่น้ำ และเป็นชายคายื่นยาวที่บังไม่ให้แดดตกถึงผนังห้องโดยตรง
หลักเดียวกันนี้เดินอยู่ในเรือนไทยภาคกลาง เรือนกาแลทางเหนือ และบ้านมลายูทางใต้ ทั้งหมดยกพื้น ทำชายคายาว และมีพื้นที่กึ่งนอกกึ่งในคั่นระหว่างแดดกับห้องนอน
บ้านจัดสรรสมัยนี้ตัดของสามอย่างนั้นออกไปเกือบหมด แล้วชดเชยด้วยเครื่องปรับอากาศที่เจ้าของบ้านจ่ายค่าไฟไปอีกยี่สิบปี
ทำที่บ้านตัวเองได้แค่ไหน
ไม่ต้องรื้อผนังก็ขยับเรื่องนี้ได้
ระเบียงคอนโดที่หันตะวันตก ระแนงไม้หรือระแนงอะลูมิเนียมตั้งพิงราวกันตก สูงประมาณระดับอก เว้นช่องระหว่างซี่ไว้ให้ลมผ่าน ช่วยลดแดดที่ตกถึงกระจกในช่วงบ่ายสามถึงหกโมงเย็น อันเป็นช่วงที่อากาศสะสมความร้อนมาทั้งวันแล้ว
บ้านที่มีพื้นที่รอบตัวอาคาร ต้นไม้ทรงสูงที่ปลูกห่างผนังราวสองเมตรในตำแหน่งบังแดดบ่าย ทำงานได้ดีกว่าอุปกรณ์ทุกชิ้น เพราะมันบังแดดพร้อมกับคายไอน้ำ และไม่กินค่าไฟ
หน้าต่างที่เปลี่ยนอะไรไม่ได้เลย อย่างน้อยเปลี่ยนม่านทึบชั้นเดียวเป็นม่านสองชั้น ชั้นนอกโปร่งกรองแดด ชั้นในทึบใช้ตอนกลางคืน จะได้ไม่ต้องเลือกระหว่างความมืดกับความร้อน
ทางลมในบ้าน ระแนงจะไม่มีความหมายถ้าอากาศไม่มีทางออก ลมต้องมีช่องเข้าและช่องออกคนละด้านของห้อง เปิดหน้าต่างบานเดียวคือการเปิดหน้าต่างเปล่า
สัปดาห์นี้ทำอะไรได้
บ่ายสามโมง เดินไปแตะผนังกับกระจกด้านทิศตะวันตกของบ้าน แล้วแตะผนังทิศเหนือเทียบกัน
ความต่างที่มืออ่านได้ คือค่าไฟที่บิลจะอ่านให้ฟังปลายเดือน
ถ้าต่างกันชัด ให้จัดการที่ด้านนอกก่อนเสมอ ระแนง กันสาด หรือต้นไม้หนึ่งต้น มาก่อนม่านและฟิล์มทุกครั้ง
แหล่งอ้างอิง — เว็บทางการ Anantara Chiang Mai · ข่าวประชาสัมพันธ์ Minor Hotels · เอกสารที่ Minor Hotels ส่งเข้า LIV Hospitality Design Awards 2022 · รายงานของ Bangkok Post ปี 2022 · งานค้นคว้าประวัติสถานกงสุลอังกฤษเชียงใหม่โดย Frans Betgem · Luxury Travel Magazine
