วงการออกแบบพูดเรื่องประชาธิปไตยของงานดีไซน์มาตลอดศตวรรษที่ยี่สิบ Bauhaus พูด นักออกแบบสแกนดิเนเวียนพูด IKEA เอามาเป็นพันธกิจองค์กร ใจความคือของดีควรถึงมือทุกคน ไม่ใช่เฉพาะคนมีเงิน แล้วเราก็ยกย่องเก้าอี้ที่ทำสำเร็จตามอุดมการณ์นี้กันเป็นสิบรุ่น ติดชื่อคนออกแบบไว้ทุกตัว จัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ทุกแห่ง ทั้งที่เก้าอี้ตัวที่ทำสำเร็จจริงที่สุด ขายได้มากที่สุด และถึงมือคนจนที่สุดในโลก คือเก้าอี้พลาสติกที่ไม่มีใครรู้ว่าใครออกแบบ
โลกเรียกมันว่า monobloc มาจากการที่มันขึ้นรูปจากพลาสติกชิ้นเดียวไม่มีรอยต่อ ประมาณการที่นักวิจัยด้านการออกแบบอ้างถึงบ่อยคือมีอยู่บนโลกหลายพันล้านตัว มากพอจะเป็นเฟอร์นิเจอร์ที่มนุษย์นั่งเยอะที่สุดในประวัติศาสตร์ ในบ้านเรามันคือเก้าอี้ประจำชาติโดยพฤตินัย งานวัด งานศพ ร้านก๋วยเตี๋ยว วงเหล้าริมทาง เวทีปราศรัย ห้องประชุมหมู่บ้าน ทุกที่ใช้ตัวเดียวกันหมด และไม่มีใครเคยตั้งใจซื้อมัน มันมาถึงเราเอง
ที่มาของมันไม่ได้เป็นความบังเอิญเสียทีเดียว มันสืบเชื้อสายมาจากงานทดลองเก้าอี้พลาสติกขึ้นรูปในยุโรปช่วงทศวรรษ 1960 ถึง 1970 ยุคที่นักออกแบบทั่วโลกกำลังตื่นเต้นกับความเป็นไปได้ของพลาสติก แล้วเมื่อเทคโนโลยีฉีดขึ้นรูปพัฒนาจนผลิตเก้าอี้ทั้งตัวได้ในเวลาไม่ถึงนาที ต้นทุนก็ตกลงมาถึงจุดที่โรงงานในทุกประเทศตั้งสายผลิตของตัวเองได้ ไม่มีใครถือลิขสิทธิ์แบบที่แข็งแรงพอจะกันคนอื่นออก ผลคือดีไซน์ตัวนี้กลายเป็นสาธารณสมบัติโดยธรรมชาติ ใครก็ปั๊มได้ ปั๊มแล้วขายได้
มองในเชิงงานออกแบบล้วน ๆ มันเก่งจนน่าตกใจ ขาโค้งรับแรงในตำแหน่งที่ถูกต้อง พนักเอนองศาพอสบายสำหรับการนั่งช่วงสั้น ผิวมีร่องระบายน้ำฝน น้ำหนักเบาพอให้เด็กยกได้ แต่รับน้ำหนักผู้ใหญ่ตัวใหญ่ได้ ซ้อนเก็บได้เป็นตั้งสูงเท่าคน และไม่มีชิ้นส่วนให้ประกอบแม้แต่ตัวเดียว เงื่อนไขทั้งหมดนี้แก้พร้อมกันในรูปทรงเดียว โดยไม่มีนักออกแบบชื่อดังคนไหนได้ขึ้นเวทีรับรางวัล
จุดที่เราคิดว่าควรพูดให้ตรงคือความสำเร็จนี้มีบิลที่ยังไม่ได้จ่าย พลาสติกกรอบและแตกเมื่อโดนแดดต่อเนื่องหลายปี ขาหักหนึ่งขาเท่ากับจบทั้งตัว ซ่อมไม่ได้เพราะไม่มีรอยต่อให้ซ่อม รีไซเคิลได้ยากเพราะเนื้อพลาสติกเสื่อมและมักปนสี ราคาที่ถูกจนน่าอัศจรรย์จึงเป็นราคาที่คิดเฉพาะต้นทุนการผลิต ไม่ได้คิดต้นทุนตอนมันหมดอายุ ซึ่งเป็นบิลที่หลุมฝังกลบและทะเลเป็นผู้รับผิดชอบแทน
ถ้าดูข้อกล่าวหาอีกด้าน ก็ต้องยอมรับว่ามันจริงพอกัน เก้าอี้ตัวนี้ทำให้คนหลายพันล้านคนได้นั่งบนที่นั่งที่มีพนักพิง ในราคาที่แม้แต่ครัวเรือนยากจนที่สุดก็ซื้อได้ นักวิจารณ์ที่รังเกียจมันจากในเมืองหลวงของประเทศร่ำรวย มักไม่ได้อยู่ในสถานะที่ต้องเลือกระหว่างเก้าอี้พลาสติกกับการนั่งพื้น การประณามมันโดยไม่เสนอทางเลือกที่ราคาเท่ากัน จึงเป็นการวิจารณ์ที่ยืนอยู่บนที่สูงเกินไป
สิ่งที่น่าคิดกว่าคือมันสอนอะไรกับวิธีที่เราซื้อของเข้าบ้าน เก้าอี้พลาสติกทำงานภายใต้ตรรกะที่ชัดเจนมาก คือถูกที่สุด เร็วที่สุด ใช้ได้ทันที ไม่ต้องผูกพัน พังแล้วทิ้ง ปัญหาไม่ได้อยู่ที่เก้าอี้ตัวนี้ แต่อยู่ที่วันที่เราเผลอเอาตรรกะเดียวกันไปใช้ซื้อทุกอย่างในบ้าน โต๊ะ ตู้ โซฟา ที่นอน บ้านที่เต็มไปด้วยของที่ซื้อด้วยตรรกะนี้ จะเป็นบ้านที่ไม่มีของชิ้นไหนอยู่กับเราเกินห้าปี และไม่มีของชิ้นไหนที่เรารู้สึกอยากซ่อม
ข้อเสนอของเราจึงเป็นเรื่องสัดส่วน ไม่ใช่การแบน บ้านหนึ่งหลังมีที่ให้ของแบบเก้าอี้พลาสติกเสมอ ของสำรอง ของใช้ชั่วคราว ของสำหรับงานที่ต้องใช้เยอะครั้งเดียว แต่ต้องมีของอีกกลุ่มที่ซื้อด้วยตรรกะตรงข้าม คือของที่ตั้งใจให้อยู่นาน ซ่อมได้ และดีพอจะส่งต่อ สองกลุ่มนี้ควรอยู่คนละหมวดในหัวเราตั้งแต่ก่อนจ่ายเงิน ปัญหาที่พบบ่อยคือคนซื้อของกลุ่มสองด้วยงบและวิธีคิดของกลุ่มหนึ่ง แล้วผิดหวังทุกครั้ง
ครั้งหน้าที่นั่งลงบนเก้าอี้ตัวนี้ริมทาง ลองก้มดูใต้ที่นั่งสักครั้งครับ จะเจอตราโรงงาน เดือนปีที่ผลิต และประเทศที่ปั๊ม เป็นลายเซ็นเดียวที่ดีไซน์นิรนามตัวนี้ยอมทิ้งไว้ให้โลก และเป็นเครื่องเตือนว่าของที่ประสบความสำเร็จที่สุดในชีวิตประจำวันของคนทั้งโลก มักเป็นของที่ไม่มีใครในวงการออกแบบยอมรับว่าเป็นผลงานของตัวเอง
