มีคำกริยาคำหนึ่งในภาษาไทยที่กำลังจะตายโดยไม่มีใครจัดงานศพให้ คือคำว่าดงข้าว หมายถึงการเช็ดน้ำออกจากหม้อแล้วเอาไปอังไฟอ่อนให้ข้าวระอุจนสุกทั่ว เป็นทักษะที่ผู้หญิงไทยทุกคนเคยต้องมี และเป็นงานที่กินเวลาเช้าไปเกือบชั่วโมงเพราะต้องเฝ้าไฟตลอด คนที่ฆ่าคำนี้ไม่ใช่การศึกษาหรือความเจริญในความหมายกว้าง ๆ แต่เป็นกล่องไฟฟ้าใบเดียวที่ตั้งอยู่บนเคาน์เตอร์ครัวของทุกบ้านในประเทศนี้
หม้อหุงข้าวไฟฟ้าอัตโนมัติที่ใช้งานได้จริงใบแรกของโลกออกจากโรงงาน Toshiba ในปลายปี 1955 เบื้องหลังคือครอบครัวนักพัฒนาชาวญี่ปุ่นที่ทดลองหุงข้าวนับพันหม้อในครัวของตัวเอง เรื่องเล่าที่บันทึกไว้ตรงกันคือภรรยาของผู้พัฒนาเป็นคนหุงข้าวทดลองซ้ำแล้วซ้ำเล่า จนพบวิธีให้เครื่องรู้เองว่าข้าวสุกเมื่อไหร่ หลักการที่ได้เรียบง่ายจนงาม ตราบใดที่ยังมีน้ำในหม้อ อุณหภูมิจะค้างอยู่ที่จุดเดือด พอน้ำแห้ง อุณหภูมิพุ่งขึ้นทันที สวิตช์แม่เหล็กก็ตัดไฟ ความรู้ที่เคยอยู่ในสายตาและประสบการณ์ของแม่ครัว แปลงเป็นกลไกที่ใครก็ใช้ได้ตั้งแต่วันแรก
เมื่อของชิ้นนี้เข้ามาถึงเมืองไทย มันเปลี่ยนมากกว่าวิธีหุงข้าว ผลกระทบที่ใหญ่ที่สุดคือเวลา ครัวเรือนหนึ่งได้เวลาคืนวันละเกือบชั่วโมง และเวลานั้นแทบทั้งหมดเป็นเวลาของผู้หญิง ในช่วงเดียวกับที่เศรษฐกิจไทยกำลังต้องการแรงงานในโรงงานและในภาคบริการ นี่คือการปลดล็อกที่เงียบมากและไม่มีใครเขียนไว้ในหนังสือประวัติศาสตร์ เครื่องใช้ไฟฟ้าราคาไม่กี่ร้อยบาทในยุคนั้นทำสิ่งที่นโยบายส่งเสริมการจ้างงานหลายฉบับทำไม่ได้ คือคืนเวลาให้คนกลุ่มหนึ่งที่เวลาถูกผูกไว้กับเตาไฟ
ผลข้างเคียงอีกอย่างคือครัวย้ายที่ ครัวไทยดั้งเดิมต้องอยู่นอกบ้านหรือแยกเป็นเรือนต่างหากเพราะควันจากเตาถ่าน พอการหุงข้าวไม่มีควันอีกต่อไป ครัวก็เริ่มเข้ามาอยู่ในตัวบ้านได้ ตามด้วยเตาแก๊ส ตู้เย็น และเครื่องใช้อื่น ๆ สถาปัตยกรรมบ้านไทยสมัยใหม่ที่มีครัวอยู่ในบ้าน จึงเริ่มเป็นไปได้จากอุปกรณ์ชิ้นนี้ก่อนอุปกรณ์อื่น เป็นตัวอย่างชัดที่สุดว่าเครื่องใช้ไฟฟ้าเปลี่ยนได้ทั้งงานบ้านและผังบ้าน
ราคาที่จ่ายก็มีจริงและควรพูด ข้าวจากหม้อไฟฟ้าไม่มีข้าวตัง ไม่มีกลิ่นไหม้อ่อน ๆ ที่คนรุ่นก่อนคิดถึง และทักษะการกะน้ำด้วยข้อนิ้วก็หายไปพร้อมกัน ในเชิงวัฒนธรรม เราแลกความหลากหลายของฝีมือแต่ละบ้านกับความแน่นอนที่เท่ากันทุกบ้าน ข้าวสวยของทุกครัวเรือนในประเทศเริ่มมีหน้าตาเหมือนกัน นี่คือรูปแบบเดียวกับที่เกิดกับอาหารทุกชนิดเมื่อเครื่องจักรเข้ามาแทนมือ ได้ความสม่ำเสมอ เสียความเป็นเจ้าของ
สิ่งที่น่าสนใจที่สุดคือสิ่งที่เกิดขึ้นในรอบยี่สิบปีหลัง หม้อหุงข้าวเดินทางกลับทิศ จากเครื่องทุ่นแรงราคาถูก กลายเป็นสินค้าที่มีรุ่นราคาหลักหมื่นขายดีในบ้านเรา หม้อ IH ที่ให้ความร้อนด้วยการเหนี่ยวนำ หม้อที่มีโปรแกรมแยกตามพันธุ์ข้าว หม้อที่คุมความดันเพื่อเปลี่ยนเนื้อสัมผัสของเมล็ด สิ่งที่คนจ่ายเพิ่มไม่ใช่ความสะดวก เพราะความสะดวกมีมาตั้งแต่รุ่นถูกที่สุดแล้ว สิ่งที่คนจ่ายคือรายละเอียดของความอร่อย
กานต์มองว่านี่คือเส้นทางมาตรฐานของเทคโนโลยีในบ้านทุกชนิด ขั้นแรกมันมาแก้ปัญหาความลำบาก ขั้นที่สองมันกลายเป็นของสามัญที่ทุกบ้านมีเหมือนกัน ขั้นที่สามคนเริ่มจ่ายเพิ่มเพื่อคุณภาพที่ละเอียดขึ้น เครื่องซักผ้า เตาอบ เครื่องชงกาแฟ เดินเส้นทางเดียวกันหมด และในขั้นที่สามนี้เอง ที่การตลาดกับงานออกแบบเข้ามามีบทบาทมากกว่าวิศวกรรม
บนเคาน์เตอร์ครัวของทุกบ้านไทย กล่องใบนี้นั่งอยู่เงียบ ๆ อย่างของที่ไม่มีใครคิดถึง จนกว่ามันจะเสีย วันนั้นทั้งบ้านจะรู้พร้อมกันว่าอะไรคือเครื่องใช้ที่สำคัญที่สุดในชีวิตครับ และถ้าใครกำลังจัดงบซื้อของเข้าบ้านใหม่ ลองใช้เกณฑ์ข้อนี้ดู ของที่พังแล้วชีวิตสะดุดทันที ควรได้งบมากกว่าของที่พังแล้วไม่มีใครสังเกต
